مصطفى محقق داماد
116
مباحثى از اصول فقه ( فارسى )
دليل عقلى و اقسام آن : تعريف دليل عقلى - منظور از دليل عقلى ، به عنوان يك منبع مستقلّ در كنار كتاب و سنّت ، عبارت است از هر حكم عقلى كه موجب قطع بهحكم شرعى گردد و به تعبير ديگر هر قضيه عقليّهاى كه به وسيله آن بتوان علم قطعى به حكم شرعى حاصل نمود آن را دليل عقلى گويند . اينكه گفتيم موجب بدست آوردن قطع به حكم شرعى باشد ، به خاطر آن است كه آن دسته از طرق و وسائلى كه تنها ايجاد گمان و ظنّ مىكنند و بگونهاى نيستند كه به كلّى ترديد را رفع نموده و قطع و جزم كامل را برقرار سازند ، هيچگونه حجيّتى نخواهند داشت . زيرا تنها چيزى كه حجيّت ذاتيّه دارد و محتاج آن نيست كه با كمك دليل ديگرى حجّت و دليل شود قطع است ؛ و طرق ظنيّه چون حجيّت ذاتيّه ندارند در صورتى مىتوانند به عنوان ادلّه مطرح گردند ، كه به وسيله يكى از منابعى كه حجيّت آن مسلّم است مورد تاييد قرار گيرند . اقسام دليل عقلى - دليل عقلى ، با تعريف فوق ، به دو نوع تقسيم مىشود : ( 1 ) مستقلّات عقليّه ، ( 2 ) غير مستقلّات عقليّه . اين دو اصطلاح در السنهء اصوليّين رواج دارد ، و براى روشن شدن آن نياز به اندكى توضيح است : 1 ) مستقلّات عقليّه - منظور از مستقلّات عقليه ، آن سلسله احكام عقلى است كه عقل به طور مستقلّ يعنى بدون دخالت شرع ، بلكه ابتدائا ، به آن حكم مىكند . مانند خوبى عدالت و بدى